უძილობის გავლენა ადამიანის ორგანიზმზე

მეცნიერები შვიდ საათზე ნაკლებ ძილს უკვე ძილის ნაკლებობად განიხილავენ.

„რას აკეთებ?“ ეს შეკითხვა წვეულებებზე მეთიუ უოქერისთვის იმის სიგნალია რომ საღამო სადაცაა დასრულდება; თვითმფრინავის ბორტზე კი ამ კითხვას სხვა მნიშვნელობა აქვს, ეს ძირითადად იმას ნიშნავს, რომ მაშინ როდესაც ყველა დანარჩენი მგზავრი ან ფილმს უყურებს ან თრილერის კითხვითაა გართული, ის ცდილობს მათ ან ეკიპაჟის წევრებს ესაუბროს. „ტყუილებიც კი დავიწყე, სერიოზულად. ხალხს ვეუბნები რომ დელფინების მწვრთნელი ვარ. ეს ყველასთვით უკეთესია“ – ამბობს ის.

უოქერი მეცნიერია ძილის საკითხებში. უფრო რომ დაგიზუსტოთ, იგი გახლავთ ბერკლიში მდებარე კალიფორნიის უნივერსიტეტის ძილის მეცნიერებათა კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორი, რომლის ძირითად მიზანსაც თითქმის მიუღწეველი რამ წარმოადგენს – დაადგინოს თუ რა გავლენა აქვს ძილს ჩვენზე, დაბადებიდან სიცოცხლის ბოლომდე, როგორც ავადმყოფობისას ისე ჯანმრთელი ცხოვრების მანძილზე. ამის გაგების შემდეგ, ალბათ, არც გაგიკვირდებათ, რატომ მიმართავს ხალხი მას რჩევების მისაღებად. გამომდინარე იქედან რომ დღესდღეობით სამსახურსა და დასვენებას შორის საზღვარი კიდევ უფრო ბუნდოვანია, იშვიათად შეხვდებით ისეთ ადამიანს, რომელიც არ ფიქრობს იმაზე, თუ როგორ იძინოს უკეთ. თუმცა, მიუხედავად იმისა რომ ჩვენ ცხადად ვხედავთ ხოლმე ამოღამებულ თვალებს, უხარისხო ძილის შემდეგ, ჩვენმა უმრავლესობამ მასზე ნახევარიც კი არ იცის – და იქნებ ზუსტად ესაა მიზეზი იმისა, თუ რატომ აღარ ამხელს იგი თავის ნამდვილ საქმიანობას. უოქერი ძილზე საუბრისას ხშირად ახსენებს გვირილის ჩაისა და თბილი აბაზანების დამამშვიდებელ გავლენას. დარწმუნებით აცხადებს რომ ჩვენ ვიმყოფებით შუაგულ „კატასტროფულ ძილის ნაკლებობის ეპიდემიაში“, ამის შედეგები კი ბევრად უფრო საგანგაშო შეიძლება გახდეს ვიდრე ნებისმიერ ჩვენგანს წარმოუდგენია. მას სჯერა რომ ეს სიტუაცია მხოლოდ მაშინ შეიცვლება თუ საამისოდ ქმედით ნაბიჯებს სწორედ სახელმწიფო მთავრობები გადადგამენ.

Everything you need to know about sleep, but are too tired to ask ...

უოქერმა ბოლო ოთხწელიწადნახევარი Why We Sleep-ის წერას მიუძღვნა. იგი კომპლექსური, თუმცა საჭირო რჩევებით სავსე წიგნია, რომელშიც მსხვილ მასშტაბებშია აღწერილი ამ ეპიდემიის გავლენები, უძილობის, ალცჰეიმერის დაავადების, სიმსივნის, დიაბეტის, სიმსუქნის და არაჯანსაღი ფსიქიური ჯანმრთელობის ურთიერთკავშირის შესახებ. მას შემდეგ რაც ამ წიგნს წაიკითხავთ, უფრო მეტად ეცდებით გაითვალისწინოთ რჩევები, იძინოთ რვა საათი ღამის მანძილზე (შვიდ საათზე ნაკლები ძილი უკვე არაჯანსაღია). მაგრამ, საბოლოოდ, ზოგადი შედეგი სწორედ ინდივიდების ქცევისგან იქმნება. უოექრის სურვილია მთავარმა ინსტიტუციებმა და საკანონმდებლო ორგანოებმაც აითვისონ მისი იდეა. „ჩვენი ბიოლოგიის არცერთი ასპექტი არ დარჩენილა ძილის უკმარისობის მიერ დაუზიანებელი“ ამბობს ის. “ყველაფერზე ახდენს გავლენას და საკვირველია რომ ამასთან დაკავშირებით, არავის სურს რაიმე შეცვალოს. ცვლილებები საჭიროა სამუშაო ადგილებზე და ჩვენს საზოგადოებებსა და ოჯახებში. მაგრამ ხედავთ სადმე პოსტერებს, რომელიც ადამიანებს ძილისკენ მოუწოდებს? ბოლოს როდის გამოწერა ექიმმა ძილი საძილე აბების ნაცვლად? საჭიროა მოხდეს მისი პრიორიტეტად აღიარება და ამის სტიმულირებაც კი. უძილობა გაერთიანებული სამეფოს ეკონომიკას წლიურად 30 მილიარდი ფუნტი შემოსავლის დაკარგვად უჯდება, რაც მთლიანი შიდა პროდუქტის 2%-ს შეადგენს. დამერწმუნეთ, ეროვნული ჯანდაცვის სერვისის ბიუჯეტის გაორმაგება სულ მცირე იმ შემთხვევაში შემეძლება, თუ ისინი ინსტიტუციონალურ დონეზე ჩამოაყალიბებენ სამოქმედო კურსს რომლებიც სწორი ძილის პოპულარიზაციასა და ხალხის ინფორმირების დიდ კამპანიებს შეუწყობენ ხელს.“

ფრენა დილის 10 საათზე მაქვს, მაშინ როცა ხალხის ყურადღება პიკში უნდა იყოს, სანაცვლოდ – თვითმფრინავის მგზავრთა ნახევარი თვლემს.

დაზუსტებით რაა იმის მიზეზი რომ ძილი ასე გვაკლია? რა მოხდა ისეთი გასული 75 წლის მანძილზე, რამაც მთლიანად შეცვალა კაცობრიობის კურსი? 1942 წელს მოსახლეობის 8%-ზე ნაკლებს შეადგენდა იმ ხალხთა რიცხვი, რომლებსაც ღამით 6 ან ნაკლები საათი ეძინათ; 2017 წელს თითქმის ყოველი მეორე ადამიანი ასეთი რეჟიმით ცხოვრობს. ამის განმაპირობებელი მიზეზები ცხადად თვალსაჩინოა. „პირველი, ჩვენ გავანათეთ ღამე“ ამბობს უოქერი. „სინათლე ძილის პირველი და ძირითადი ხელისშემშლელი ფაქტორია. მეორე, სამუშაოს საკითხი: არამხოლოდ სამუშაოს გაუმიჯნავი დასაწყისი და დასასრული, არამედ გრძელი და დამღლელი მგზავრობებიც. ადამიანები ბევრ დროს ატარებენ სამსახურში, ნაკლებს ოჯახთან და როცა კი ამის საშუალება ეძლევათ, მათთან გართობის ხარჯზე თმობენ, სწორედაც, ძილს. და ასევე თავისი როლი აქვს შფოთვასაც. ჩვენ უფრო მარტოსულ და დეპრესიულ საზოგადოებად ვიქეცით. ალკოჰოლი და კოფეინი უფრო ფართოდაა ხელმისაწვდომი. ეს ყველაფერი კი საბოლოოდ ძილის მტრად გვევლინება“.

მაგრამ, უოქერს სწამს ისიც რომ განვითარებული მსოფლიოსთვის ძილი სისუსტესთან და სირცხვილთანაც კია ასოცირებული. „ჩვენ ძილი სტიგმატიზებული გვაქვს სიზარმაცის იარლიყით. ჩვენ ძალიან გვინდა გამოვიყურებოდეთ დაკავებულად, მუდამ საქმეში და ზუსტად ამისი გამოხატვისათვის ვაცხადებთ თუ როგორ ცოტა გვძინავს. ეს ღირსების ემბლემაა. როდესაც ადამიანებს ლექციების ჩატარების შემდეგ, ადამიანები ხშირად მელოდებიან და მაშინ როდესაც ირგვლივ არავინაა, ჩუმად მეუბნებიან: „მე ნამდვილად ვატყობ საკუთარ თავს რომ ერთ-ერთი იმ ადამიანთაგანი ვარ, რომელსაც რვა ან ცხრა საათი ძილი სჭირდება.“ სამარცხვინოა ამის საჯაროდ თქმა. წარმოიდგინეთ, ისინი ამჯობინებენ 45 წუთით მოცდას, ვიდრე ამის ხალხში აღიარებას. ისინი დარწმუნებულნი არიან იმაში რომ ისინი ანომალიურები არიან ამის გამო.

ჩვენ ადამიანებს ძილისთვის ვსჯით. ჩვენ მათზე ვფიქრობთ რომ ზანტები და ზოზინები არიან. არავინ იტყვის ჩვილ მძინარე ბავშვზე „რა ზარმაცი ბავშვია!“. მაგრამ ამ წარმოდგენას მალევე ვივიწყებთ, როცა ვიზრდებით. ადამიანები წარმოადგენენ ერთადერთ სახეობას დედამიწაზე, რომლებიც განზრახ აიძულებენ საკუთარ თავს დაიკლონ ძილი, თანაც ცხადი მიზეზის გარეშე. იმ შემთხვევაში თუ გაინტერესებთ, რა რაოდენობის ადამიანებს შეუძლიათ თავი გაიტანონ ღამის მანძილზე ხუთი ან ნაკლები საათით ძილით და არ განუვითარდეთ არანაირი საზიანო მდგომარეობა, ამ რიცხვებს თუ პროცენტულად გამოვსახავთ და მთელ რიცხვამდე დავამრგვალებთ – ნულია.

ძილის მეცნიერების სამყარო ჯერ კიდევ შედარებით მცირეა. მაგრამ ის ექსპონენციალურად იზრდება, რასაც როგორც მოთხოვნას, ისე ახალ ტექნოლოგიებს უნდა ვუმადლოდეთ (როგორიცაა ელექტრული და მაგნიტური ტვინის სტიმულატორები), რომლებიც მკვლევარებს საშუალებას აძლევს მძინარე ტვინზე „VIP წვდომა“ განახორციელონ. წარმოშობით ლივერპულელი, 44 წლის უოქერი ამ სფეროში 20 წელზე მეტია რაც მოღვაწეობს და მან მისი პირველი კვლევა 21 წლის ასაკში გამოაქვეყნა. „დიდი სიამოვნებით გეტყოდით რომ მე ბავშვობიდან მაოცებდა ცნობიერების ფაზები“ ამბობს ის. „მაგრამ სიმართლე ისაა, რომ ეს სრულებით შემთხვევით მოხდა“. მან ნოტინგჰემში სამედიცინო ფაკულტეტზე ჩააბარა. მაგრამ მას შემდეგ რაც გააცნობიერა რომ ექიმობა არ იყო მისი საქმე – ის კითხვებით მეტად იყო გატაცებული ვიდრე პასუხებით – მან გადაწყვიტა ნეირომეცნიერებებში გადასვლა და მას შემდეგ რაც უნივერსიტეტი დაამთავრა, PhD ნეიროფიზიოლოგიის დარგში დაიწყო. მუშაობის დაწყებიდან მალევე გადაეშვა ძილის სამფლობელოში.

Matthew Walker photographed in his sleep lab.

„მე ვაკვირდებოდი იმ ადამიანთა თავის ტვინის ტალღების პატერნებს, რომელთაც დემენციის განსხვავებული ფორმები აღენიშნებოდათ, მაგრამ საშინლად მიჭირდა მათ შორის რაიმე განსხვავების დანახვა“ – იხსენებს ის ახლა. თუმცა, ერთ ღამეს მან ერთი სამეცნიერო ნაშრომი წაიკითხა, რამაც შეცვალა ყველაფერი. ის აღწერდა იმას, თ ტვინის რომელი ნაწილები ხდებოდა დემენციის ამ განსხვავებული ტიპის თავდასხმის ობიექტები: „ზოგიერთი მათგანი ტვინის იმ ნაწილს ესხმოდა თავს, რომელიც ძილს აკონტროლებდა, მაშინ როცა სხვა ტიპები ძილის ცენტრებს სრულებითაც არ ერჩოდნენ. მე გავაცნობიერე ჩემი შეცდომა. მე მაშინ ვზომავდი ტვინის ტალღების აქტივობებს, როცა ჩემს პაციენტებს ეღვიძათ და სრულებითაც მავიწყდებოდა ის რომ იგივე დაკვირვებები მათი ძილის პროცესშიც უნდა მეწარმოებინა“. შემდეგი ექვსი თვის თავზე უოქერმა უკვე აღმოაჩინა როგორ უნდა მოეწყო ძილის ლაბორატორია და მის მიერ გაკეთებული ჩანაწერები უკვე ხმამაღლა მეტყველებდა პაციენტთა ნათელ განსხხვავებებზე. როგორც ჩანს ძილი შესაძლოა იყოს ადრეული დიაგნოსტიკური ლაკმუსის ტესტი დემენციის განსხვავებული ქვეტიპებისათვის.

ამის შემდეგ, ძილი მისი აკვიატება გახდა. „მხოლოდ ამის შემდეგ დავუსვი საკუთარ თავს ეს კითხვა: რა არის ეს რაღაც, რასაც ძილს ვეძახით და რას აკეთებს ის? მე ყოველთვის მაინტერესებდა ეს საკითხი, მაგრამ როდესაც ძილის შესახებ კითხვა დავიწყე, ისე მითრევდა რომ ვერც კი ვიგებდი, როგორ გადიოდა საათები. უბრალოდ არავის შეეძლო ამ მარტივ კითხვაზე პასუხის მოძებნა: რატომ გვძინავს? ეს კი ჩემთვის უდიდესი სამეცნიერო მისტერია გახდა. მე გადავწყვიტე სწორედ ამის წინააღმდეგ გამებრძოლა და ამას სწორედ მომდევნო ორი წელიწადის მანძილზე ვაპირებდი. მაგრამ მე გულუბრყვილო ვიყავი. ვერ ვაცნობიერებდი იმას რომ იგივე რამ ბევრ დიდ მეცნიერს უცდია და ამას მთელი მათი კარიერის მანძილზე აგრძელებდნენ. ეს ათეული წლების წინ იყო და მე ჯერ კიდევ ვუკირკიტებ ამ თემას“. დოქტორის ხარისხის მიღების შემდეგ ის აშშ-ში გადავიდა საცხოვრებლად. ჰარვარდის მედიცინის სკოლის ფსიქიატრიის ყოფილი პროფესორი ახლა კალიფორნიის უნივერსიტეტის ფსიქოლოგიისა და ნეირომეცნიერებათა პროფესორია.

სცდება თუ არა მისი აკვიატება საძინებელ ოთახს? ითვალისწინებს თუ არა იგი საკუთარ რჩევებს, როცა საქმე ძილს ეხება? „დიახ. მე საკუთარ თავს ვჩუქნი დღე-ღამეში რვა საათს ძილის შესაძლებლობას და თანაც რეგულარულად: თუ მხოლოდ ერთი რამის თქმა შემეძლება ადამიანებისათვის, ეს ასეთი შინაარსის იქნება, ყოველდღე, ერთსა და იმავე დროს დაიძინეთ და გაიღვიძეთ, რაც არ უნდა მოხდეს. მე საკუთარი ძილის საკითხს საოცრად სერიოზულად ვუდგები იმის გამო რომ მე მტკიცებულებები ჩემი თვალით მინახავს. წარმოიდგინეთ, ერთ ღამეში თუ ოთხი ან ხუთი საათით იძინეთ, თქვენი natural killer უჯრედებიის რაოდენობა, უჯრედთა ის ტიპი, რომელიც სიმსივნურ უჯრედებს ესხმიან თავს, 70%-ით შემცცირდება, შესაბამისად დგინდება რომ ძილის უკმარისობა ნაწლავის, პროსტატისა და ძუძუს კიბოს გამომწვევი შეიძლება გახდეს, ან როგორც მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციამ დააკლასიფიცირა, ნებისმიერი ფორმის ღამის ცვლის სამუშაო შესაძლოა იყოს კარცენოგენი. ამ ყველაფრის გაგების შემდეგ, როგორ მოიქცეოდით, ჰკითხეთ საკუთარ თავს…

თუმცა, არსებობს განსხვავებული შეხედულებებიც. აი მაგალითად, როდესაც უოქერი ზაფხულში ლონდონს ესტუმრა, მან დროითი რიტმის დარღვევა იგრძნო, მარტივად რომ ვთქვათ, დროში აირია და სასტუმროში დილის ორ საათზე გაეღვიძა. მის პრობლემას ისიც დაემატა, რომ ამ საკითხის შესახებ მან ბევრი რამ იცოდა. ასე რომ, დაიწყო თვითგამოკვლევა. „მე ვიფიქრე: ჩემი ორექსინი არ გამორთულა, ჩემი თალამუსის სენსორული გასასვლელი მტკიცედ ღიაა, ჩემი დორსოლატერალური შუბლისწინა ქერქი არ გაითიშება და შესაბამისად მელატონინი -ძილის ჰორმონი, დარჩენილი შვიდი საათის მანძილზე არ გამოიყოფა.“ რა გააკეთა მან? საბოლოოდ, როგორც ჩანს ძილის დარგში მსოფლიო ექსპერტიც კი, ისევე როგორც ყველა ჩვენ, ვერ ახერხებს უძილობის მსგავს ეპიზოდებთან გამკლავებას. მან უბრალოდ აანთო სინათლე და ცოტა ხნით კითხვას მიჰყო ხელი.

ექნება Why We Sleep-ს მკითხველზე ისეთი გავლენა, როგორსაც მისი ავტორი იმედოვნებს? დაზუსტებით ვერ გეტყვით: უნდა ითქვას ისიც რომ სამეცნიერო სტილის ლიტერატურას სჭირდება საკმაო კონცენტრირება კითხვის დროს. მაგრამ, რისი თქმაც პირადად მე შემიძლია თქვენთვის, ისაა რომ, მას ძლიერი გავლენა ჰქონდა ჩემზე. მისი წაკითხვის შემდეგ, მე თავი აბსოლუტურად მოწადინებულად და მონდომებულად ვიგრძენი დამეძინა უფრო ადრე – ჩამომეყალიბებინა რეჟიმი, რომელსაც დღესაც დაჟინებით მივყვები. ზოგ მიმართებაში, მზადაც კი ვიყავი ამისთვის. პირველად უოქერს ლონდონში სომერსეტ ჰაუსში გადავეყარე, სადაც ის მოხსენებით გამოდიოდა და მისი მსჯელობა იყო მძვინვარე და დამარწმუნებელი. მაგრამ, სხვა მხრივ, ეს მოულოდნელი იყო. მე ხომ თითქმის იმუნური ვარ ჯანმრთელობის რჩევების მიმართ. ჩემი შინაგანი ხმა ყოველთვის ერთ რამეს ჩამძახის „უბრალოდ, ისიამოვნე ცხოვრებით, სანამ გაქვს“.

უოქერის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულება ნებისმიერს დაარწმუნებს ადრე დაძინების აუცილებლობაში. საერთოდაც, არჩევანიც კი არ არსებობს. ძილის გარეშე ენერგიის დონე დაბალია და თავსაც შეუძლოდ ვგრძნობთ. ძილით კი სასიცოცხლო ენერგიებს ვიკრებთ და თავს ჯანსაღად ვგრძნობთ. 20-ზე მეტი მასშტაბური ეპიდემიოლოგიური კვლევა ადასტურებს მკაფიო კავშირს: რაც უფრო ცოტა გძინავთ, მით ხანმოკლეა ცხოვრება. უბრალოდ, ერთი მაგალითი რომ ავიღოთ, 45 წელს ზემოთ ასაკის მოზრდილები, რომელთაც ღამით ექვს საათზე ნაკლები სძინავთ 200%-ით მეტი ალბათობით არიან ინსულტის რისკქვეშ, მათთან შედარებით, ვისაც ღამით შვიდი ან რვა საათი სძინავთ (ამის განმაპირობებელი ფაქტორის ერთი მაგალითია არტერიული წნევა: ერთი ღამითაც კი ძილის უკმარისობა ააჩქარებს ადამიანის გულის რიტმის, საათიდან საათამდე და ეს საბოლოოდ არტერიული წნევის მნიშვნელოვან მატებაში აისახება).

ძილის უკმარისობა ასევე თავს ესხმის ორგანიზმის უნარს ეფექტურად აკონტროლოს სისხლში გლუკოზის შემცველობა, ძილნაკლული ადამიანების უჯრედები, ექსპერიმენტებში ნაკლებად რეაგირებს ინსულინზე და ეს შესაძლოა გახდეს ჰიპერგლიკემიის პრედიაბეტური მდგომარეობა. ხანმოკლე წილი სიმსუქნესაც იწვევს. ამის აშკარა მიზეზები კი ისაა, რომ ძილის არაადეკვატური მოცულობა ჰორმონ ლეპტინის დონეს ამცირებს, რომელიც თავის მხრივ, წარმოადგენს ნაყროვანების სიმაძღრის შემატყობინებელ ჰორმონს და ასევე იზრდება გრელინის – შიმშილის გრძნობის ჰორმონი. „თუმცა არც იმას ვამტკიცებ რომ სიმსუქნის კრიზისის ერთადერთი მიზეზი უძილობაა“, ამბობს უოქერი. თუმცა, დამუშავებული საკვები და ცხოვრების მჯდომარე წესიც ვერ ხსნის ადეკვატურად მის მატებას. რაღაც ყურადღების მიღმა გვრჩება. ცხადია რომ ძილი მისი მესამე ინგრედიენტია. „დაღლილობაც, რა თქმა უნდა, ახდენს გავლენას მოტივაციაზე. ძილს ძლიერი გავლენის მოხდენა შეუძლია იმუნურ სისტემაზე, ამიტომაცაა, რომ როდესაც ვცივდებით, ჩვენი პირველი ინსტინქტია – ძილი: ჩვენი ორგანიზმი თვითონ ცდილობს დაიძინოს. შეამცირეთ ძილის ხანგრძლივობა თუნდაც ერთი ღამით და თქვენი მედეგობა, შედეგად დრამატულად შემცირდება. თუ დაღლილი ხართ, უფრო მარტივადაც შეიძლება გაცივდეთ. კარგად გამოძინებული ადამიანებიც უკეთ პასუხობენ გრიპის ვაქცინას. როგორც უოქერმა უკვე აღნიშნა, კვლევები აჩვენებს იმასაც რომ ძილის ნაკლებობა გავლენას ახდენს სიმსივნესთან მებრძოლ იმუნურ უჯრედებზეც. რიგი ეპიდემიოლოგიური კვლევებისა ავლენს, რომ ღამის ცვლაში მუშაობა და ცირკადული რიტმის დარღვევა ზრდის იმის ალბათობას რომ პირს შესაძლოა განუვითარდეს მკერდის, პროსტატის, საშვილოსნოსა და ნაწლავის სიმსივნეები.

ზრდასრული ცხოვრების განმავლობაში ცოტა ძილი მნიშვნელოვნად გაზრდის ალცჰაიმერის დაავადების რისკსაც. ამის გამომწვევი მიზეზების გაერთიანება რთულია, მაგრამ არსებითად,  ამინოიდური ჩანართები (ტოქსიური ცილა) თამაშობს აქ მთავარ როლს. ისინი გროვდებიან ამ დაავადების მქონეთა თავის ტვინში, ანადგურებენ გარსშემო მყოფ უჯრედებს. ღრმა ძილის განმავლობაში, მსგავსი ნარჩენებისაგან ტვინი ეფექტურად იწმინდება. რაც ხდება ალცჰაიმერის დაავადების მქონე პაციენტში მანკიერი წრის მსგავსად შეიძლება წარმოვადგინოთ. საკმარისი ძილის გარეშე, ეს ნარჩენები გროვდებიან, განსაკუთრებით ტვინის ღრმა ძილის წარმომქნელ უბნებში, თავს ესხმიან და შლიან მათ. ღრმა ძილის გარეშე კი ჩვენი უნარი, მოვიშოროთ ეს ტოქსიური ნივთიერება ტვინიდან, ქვეითდება. რაც მეტია ამილოიდები, მით ნაკლებია ღრმა ძილი; ნაკლები ღრმა ძილი განაპირობებს მეტ ამილოიდს და ასე შემდეგ. (თავის წიგნში, უოქერი აღნიშნავს, რომ „არამეცნიერული დაკვირვებით“ ის ყოველთვის ოცდებოდა იმით რომ მარგარეტ ტეტჩერი და რონალდ რეიგანი, ორივე ხმამაღლა აცხადებდა რამდენად ცოტა ძილი კმაროდათ მათ, ღამის მანძილზე და შემდგომ ორივეს დაავადება განუვითარდა; უფრო მეტიც, მითია ის რომ მოზრდილებს ნაკლები ძილი სჭირდებათ). გარდა იმისა რომ დემენციას გვარიდებს თავიდან, ძილი გვეხმარება იოლად დავისწავლოთ ახალი ინფორმაცია.

და მივადექით ძილის გავლენას ფსიქოლოგიურ ჯანმრთელობაზე. გახსოვთ, დედები რომ გვეუბნებოდნენ, დილით ყველაფერი უკეთ გვეჩვენებაო, მართალი იყო. უოქერი თავის წიგნში სიზმრებზეც საუბრობს. აქ ის დეტალურად აღწერს იმ არაერთ გზას, რომლითაც სიზმარი შემოქმედებითობასთან კავშირდება. მისი აზრით, სიზმარი დამამშვიდებელი საშუალებაა. თუ ჩვენ გვძინავს იმისთვის რომ რაღაცები უკეთ დავიმახსოვროთ, ჩვენ იმისათვისაც გვძინავს რომ რაღაცები დავივიწყოთ. ღრმა ძილი – ძილის ის ფაზა, რომლის დროსაც იწყება სიზმრების ფორმირება – გახლავთ თერაპიურლი ფაზა, რომლის დროსაც ჩვენ ვიშორებთ ემოციურ გამოცდილებებს და მათ გარდავქმნით რაღაც ისეთად, რასაც უფრო მარტივად მოვერევით. ძილი, ან მისი ნაკლებობა ზოგადადაც ახდენს გავლენას განწყობაზე. უოქერის მიერ ჩატარებული ტვინის სკანირებებმა გამოავლინა ამიგდალას – სიბრაზისა და მრისხანების ამამოქმედებელი მათავარი წერტილის რეაქციის 60%-იანი ზრდა, იმ ადამიანებში, ვისაც აღენიშნებათ ძილის უკმარისობა. ბავშვებში უძილობა უკავშირდება აგრესიასა და ბულინგს, მოზარდებში – სუიციდურ ფიქრებს. არასაკმარისი ძილი ასევე ასოცირდება კონკრეტული მიდრეკილებებისა და დამოკიდებულებების განვითარებასთან. ფსიქიატრიაში გაბატონებულია ხედვა, რომელიც ამტკიცებს რომ ფსიქიკური გადარები იწვევს ძილის დარღვევებს. ამასთანავე, რეგულირებული ძილი ახდენს ჯანმრთელობის ზოგადი მდგომარეობის გაუმჯობესებას, სულ მცირე მათთან ვისაც აღენიშნებათ ბიპოლარული დარღვევები.

ბევრჯერ ვახსენე ღრმა ძილის ფაზა. ზუსტად რას წარმოადგენს ის? ჩვენ 90 წუთიანი ციკლებით გვძინავს. თითეული ციკლი ორი ტიპის ძილისგან შედგება. პირველია NREM ძილი (თვალის არასწრაფი მოძრაობის ძილი); რასაც შემდგომ მოსდევს REM (თვალის სწრაფი მოძრაობის) ძილი. როდესაც უოქერი ამ ციკლებზე საუბრობს, რომლებიც კვლავ საიდუმლოებებითაა მოცული, მას ხმა ეცვლება. ის მოჯადოებული და თითქმის განცვიფრებულია.

„NREM ძილის განმავლობაში თქვენი ტვინი ამ საოცრად სინქრონიზებულ პატერნში გადაეშვება, ტვინის ზედაპირის გასწვრივ შეიმჩნევა ხილული მთლიანობა, როგორიცაა ღრმა, ნელი მანტრა. მკვლევარებმა ერთხელ ისიც კი თქვეს რომ აღნიშნული ფაზა კომის მსგავსია. მაგრამ, ისიც ფაქტია რომ მეხსიერების დიდი წილის მუშაობა კვლავ მიმდინარეობს. ამ ტვინის ტალღების წარმოქმნისათვის ასობით ათასი უჯრედი, წარმოიდგინეთ, რომ ერთად მღერის, შემდეგ კი – ჩუმდება და ასე გრძელდება. ამ დროის მანძილზე, თქვენი სხეული ამ საყვარელ დაბალი ენერგიის მქონე ფაზაში საუკეთესოდ ისვენებს და არეგულირებს არტერიულ წნევას. REM ძილის დროს, მეორეს მხრივ, რასაც პარადოქსულ ძილსაც უწოდებენ, რადგან ტვინის პატერნები ძალიან ჰგავს ფხიზელი ადამიანის ტვინის პატერნებს, ტვინი განსაკუთრებით აქტიურ ფაზაშია. თქვენი გული და ნერვული სისტემა აქტივობების ნაკადებს გაივლის: და ჯერ კიდევ არ ვიცით, თუ რატომ ხდება ეს.“

90 წუთიანი ციკლი იმას გულისხმობს რომ წაძინებები ნამდვილად ეფექტურია? „უძილობის შეგრძნებას გაგიქრობთ. მაგრამ ნუ დაგავიწყდებათ, რომ 90 წუთი გჭირდებათ იმისთვის რომ ღრმა ძილის ფაზას მიაღწიოთ და ერთი ციკლი მთლიან საქმეს ნამდვილად ვერ გააკეთებს. თქვენ გჭირდებათ ოთხი ან ხუთი ციკლი ძილის სრული სარგებლის მისაღებად.“ შესაძლებელია რომ ზედმეტად ბევრი გვეძინოს? ეს არაცხადია. „არ არსებობს დღესდღეობით არანაირი სერიოზული მტკიცებულება. მაგრამ პირადად მე მივიჩნევ რომ 14 საათი უკვე მეტისმეტია. ზედმეტად ბევრ წყალსაც შეუძლია მოგკლათ და ზედმეტად ბევრ საკვებსაც და ვფიქრობ, იგივე ხდება ძილის შემთხვევაშიც. „როგორ ადგენთ რომ ადამიანი ძილნაკლულია? უოქერი ფიქრობს რომ ჩვენს ინსტინქტებს უნდა ვენდოთ. ადამიანს თუ მაღვიძარას გამოვურთავთ და ის ძილს განაგრძობს, ფაქტია რომ მას არ კმარა ძილი. იგივეა იმ ადამიანების შემთხვევაც, რომელთაც ყავა სჭირდებათ გამოსაფხიზლებლად. „მე ამას ყოველ წუთს ვაწყდები“, ამბობს ის. „თვითმფრინავში, დილის 10 საათზე, მაშინ როცა ადამიანები სიფხიზლის პიკზე უნდა იყვნენ, მათ უბრალოდ სძინავთ“.

ასე რომ, რა უნდა მოიმოქმედოს ადამიანმა? – პირველ რიგში, მათ უნდა მოიშორონ ისეთი საქმიანობები რაც ერთჯერადად უზარმაზარი დროის დათმობას მოითხოვს. წარმოიდგინეთ, 19 საათი ფხიზლად ყოფნის შემდეგ, კოგნიტურად თქვენ იმდენადვე შესუსტებული ხართ, როგორც ნასვამი ადამიანი. მეორე, მათ უნდა აღიქვან ძილი როგორც სამუშაოს სახე, როგორც სავარჯიშო დარბაზში სიარული (განსხვავება იმაშია რომ ეს უფასოცაა და სასიამოვნოც, მე ასე ვთვლი, ყოველ შემთხვევაში).  „თუ გასაღვიძებლად ვიყენებთ მაღვიძარას, რატომ არ შეიძლება დაძინებისთვისაც გამოვიყენოთ, მაგალითად, შეგვახსენოს რომ დაძინებამდე დარჩა ნახევარი საათი“. ქმედითი ნაბიჯები უნდა გადადგან სკოლებმაც, განიხილონ სწავლის უფრო გვიან დაწყება, ასეთი გადასვლები გაუმჯობესებულ IQ-ზეც აისახება. კომპანიები კი ძილის დაჯილდოების პოლიტიკას უნდა ამუშავებდნენ. შედეგად, პროდუქტიულობა გაიზრდება და მეტი მოტივაცია, შემოქმედებითობა და პატიოსნების დონეც გაუმჯობესდება. ძილის გაზომვა სპეციალური მოწყობილობებით შეიძლება და ზოგიერთი შორსმჭვრეტელი ამერიკული კომპანია უკვე აძლევს მათ თანამშრომლებს დროს საამისოდ. ყოველ შემთხვევაში თავიდან უნდა აირიდოთ საძილე საშუალებები. სხვა გავლენებთან ერთად მათ შეუძლიათ ძალიან ცუდი გავლენა მოახდინონ მეხსიერებაზე.

მათ, ვინც ცდილობს „სუფთა“ ძილზე ფოკუსირებას, საძინებლიდან უნდა მოასორონ მობილური ტელეფონები და კომპიუტერები, რადგან LED გამოსხივების მქონე მოწყობილობები მოქმედებენ მელატონინზე, ძილის მომგვრელ ჰორმონზე. თუმცა უოქერი იმასაც თვლის რომ ტექნოლოგიას პირიქით, ძალუძს ძილის მხსნელად მოვლინება. „ინდუსტრიულ ერებში მოსალოდნელია რევოლუცია“. დღიდან დღემდე ბევრად მეტი გვეცოდინება საკუთარი ორგანიზმის შესახებ, თანაც მაღალი სიზუსტით. ეს სეისმური გადანაცვლება იქნება და შემდეგ ჩვენ უკვე დავიწყებთ იმ მეთოდთა განვითარებას, რომლითაც ჩვენ ადამიანის ძილის განსხვავებულ კომპონენტებს გავზრდით. ძილი გახდება პრევენციული მედიცინის ნათელი სახე.

რაა ისეთი კითხვები, რომელზეც უოქერს ჯერ კიდევ არ აქვს პასუხები? ცოტა ხნით ის ჩუმადაა. „ძალიან ძნელია“ ამბობს ის და ამოისუნთქავს. „ძალიან ბევრია. მე მინდა ვიცოდე სად მივდივართ ფსიქოლოგიურად და ფიზიოლოგიურად, მაშინ როდესაც ჩვენს სიზმარს ვხედავთ. სიზმარი ადამიანის ცნობიერების მეორე ფაზაა და ჩვენ მხოლოდ მისი ზედაპირი გვაქვს გამოკვლეული. მაგრამ მე ასევე მინდა იმის გარკვევა, თუ როდის დგება ძილი. მე მინდა მივემხრო იმ თეორიას, რომელიც ამტკიცებს: შესაძლოა ძილს არ განუცდია ევოლუცია. იქნებ ის ის რაღაცაა, რომლისგანაც სიფხიზლეა გამოყოფილი.“ ის იცინის „რაღაც ფორმის სამედიცინო დროის მანქანა რომ მქონდეს და დროში უკან რომ ვიმოგზაურო ამაზე დასაკვირვებლად, მართლაც ბევრად უკეთ ვიძინებდი ღამით“.

ძილი რიცხვებში

■ განვითარებული ქვეყნების მაცხოვრებელ მოზრდილთა ორი მესამედი ვერ ახერხებს ღამის მანძილზე რვა საათ ძილს, როგორც ამას მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია უწევს რეკომენდაციას.

■ მოზრდილი, რომელსაც ღამის მანძილზე 6.75 საათი სძინავს, სამედიცინო ჩარევების გარეშე მხოლოდ 60 წლის ან ცოტა მეტ ასაკს მიაღწევს.

■ 2013 წლის კვლევის თანახმად, მამაკაცებს რომელთაც ძალიან ცოტა სძინავთ სხვა რეგულარული და მშვიდი ძილის მქონე მამაკაცებთან შედარებით 29% ნაკლებ სპერმას გამოიმუშავებენ.

■ თუ ხუთ საათზე ნაკლები გეძინათ და ავტომობილის მართვა გადაწყვიტეთ, გაითვალისწინეთ რომ ამ შემთხვევაში ავარიის ალბათობა 4.3-ჯერ იზრდება. ოთხი საათი ძილის შემთხვევაში – კი ეს ნიშნული 11.5-ჯერ იზრდება. 

■ ცხელი აბაზანა გეხმარებათ დაძინებაში, არა იმის გამო რომ ის გათბობთ, არამედ იმიტომ რომ თქვენი გაფართოებული სისხლძარღვები ასხივებენ შიდა სიცხეს და თქვენი სხეულის ტემპერატურა დაბლა იწევს.

■ ის ათლეტები, რომლებსაც რვა საათის მანძილზე სძინავთ 10-30%-ით უკეთ იტვირთებიან ფიზიკური ვარჯიშების დროს, ვიდრე ისინი, ვისაც ექვსი საათი სძინავთ.

■ დღესდღეობით 100-ზე მეტი ძილის დარღვევაა აღმოჩენილი, რომელთა შორისაც ინსომნია ყველაზე მეტადაა გავრცელებული.

■ ის ადამიანები, რომლებიც გამთენიისას იღვიძებენ მოსახლეობის 40%-ს შეადგენენ. ხოლო ის ადამიანები, რომლებიც გვიან იძინებენ და გვიან იღვიძებენ – 30%-ს. დანარჩენი 30% კი სადღაც შუაშია.