როდის და როგორ დასრულდება COVID-19?

თუ თქვენ ახლა თქვენს სახლში ხართ გამოკეტილი და შფოთავთ, განუწყვეტლივ იმაზე ფიქრობთ, ბოლოს და ბოლოს როდის შეძლებთ გარეთ გასეირნებას ან ნერვიულობთ თქვენ ან თქვენი ახლობელი ადამიანები არ დაინფიცირდნენ ახალი კორონავირუსით, გაგამხნევებთ, რომ მარტო არ ხართ. მხოლოდ აშშ რომ ავიღოთ, ამერიკის ფსიქიატრთა ასოციაციის თანახმად, მოზრდილთა ნახევარი COVID-19-ის პირობებში შფოთვის მაღალ დონეს ავლენენ. მიმდინარე პანდემია ადამიანებზე გავლენას არამხოლოდ ფიზიკურად, არამედ ფსიქოლოგიურადაც ახდენს და მგონი, ყველა ჩვენგანს მართლაც ერთი კითხვა არ გვასვენებს: – როდის დასრულდება COVID-19?

იმასაც ამბობენ რომ ჩვენ ნორმალურ ცხოვრებას ვერასოდეს დავუბრუნდებით. სამეცნიერო ფანტასტიკის ჟანრის მწერალი Ted Chiang-ის აზრით „ჩვენ არც კი გვინდა ძველებურ ცხოვრებას და საქმიანობას დავუბრუნდეთ, სწორედ იმის გამო რომ იმდროინდელი ფორმის საქმიანობებმა მიგვიყვანა ზუსტად ამ კრიზისამდე“.

ამ სტატიაში ჩვენ წარმოგიდგენთ რამდენიმე სცენარს იმის შესახებ თუ საბოლოოდ როგორ და როდის დატოვებს COVID-19 ჩვენს პლანეტას. ამაზე დაზუსტებული პასუხის გაცემა ალბათ მართლაც შეუძლებელია. იგი მეტწილად დამოკიდებულია ყოველი დაინტერესებული მხარის ქცევაზე, როგორებიცაა მეცნიერები, სახელმწიფო მთავრობები და საზოგადოება და იმაზე, თუ როგორ გავითვალისწინებთ მათ მიერ გაცემულ რეკომენდაციებს. აღნიშნული ყოველი ქვეყნისთვის განსხვავდება, მაგრამ ტექნოლოგიების დახმარებით, ჩვენ შეგვიძლია ამ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის კრიზისის მწვავე კითხვებზე პასუხები ვიპოვნოთ.

მონაცემების სახლიდან მონიტორინგი

იმის მიახლოებით გასაგებად, თუ როდის ვიხილავთ სინათლეს კორონავირუსისს გვირაბის ბოლოს, ადამიანები ვაკვირდებით შემთხვევების რიცხვს, რაც მხოლოდ და მხოლოდ იზრდება. Johns Hopkins-ის უნივერსიტეტისა და Microsoft-ის ინტერაქტიული ონლაინ პანელების მსგავსი საშუალებები ეფექტური გზაა ვირუსის გავრცელების დინამიური მონიტორინგისათვის. ეს საშუალებები სხვა მონაცემებთან ერთად დადასტურებული შემთხვევების, გამოჯანმრთელებულთა და გარდაცვლილთა დაჯამებულ რაოდენობას აჩვენებენ.

თუმცა არსებობს ვიზუალიზაციის მეორე გზა – გრაფიკები, რომელზეც ზრდის მაჩვენებელი და შემთხვევების კუმულაციური ოდენობები ლოგარითმულ სკალაზეა გადაზომილი, ნაცვლად დროსთან მიმართებისა. ამ მეთოდით უკეთ ჩანს გამოვლენილი პროგრესი. John Hopkins-ის უნივერსიტეტის წყაროებზე დაყრდნობით შეგროვებული მონაცემების, Aatish Bhatia-სა და Henry Reich-ის Minute Physics-ის YouTube არხის მფლობელის მიერ დამზადდა ასეთი ინტერაქციული გრაფიკი ყველა ქვეყნისათვის.

ის დიდ დახმარებას გაგვიწევს იმის გარკვევაში, თუ როდის დაიწყებს COVID-19-ის ექსპონენციალური ზრდის მაჩვენებელი კლებას. ის აჩვენებს იმას რომ დაავადება ყველგან მსგავსი ფორმით ვრცელდება. ასევე მასზე შეგვიძლია ვიხილოთ, როდის იწყებს ქვეყანა გამოჯანმრთელებას, მაგალითად, სამხრეთ კორეა და ჩინეთი, რომელთა გრაფიკებიც მკვეთრად ეცემა. თქვენ გრაფიკის საკუთარ ქვეყანაზე მორგებაც შეგიძლიათ და ტენდენციებს უფრო მსხვილი მასშტაბით დააკვირდებით.

ვაქცინის მოლოდინში

სოციალური დისტანცირებისა და საბოლოო ვაქცინის საშუალებით COVID-19-ს საბოლოოდ ჩამოვიტოვებთ წარსულში. თუმცა, იქამდე სანამ ვაქცინა საჯაროდ ხელმისაწვდომი გახდება, ერთმა წელმა უნდა განვლოს და ესეც იმ შემთხვევაში თუ COVID-19 ვაქცინების განვითარებაში რეკორდებს მოხსნის. მაგრამ მეცნიერთა დაუღალავი გარჯა აუცილებლად დაფასდება.

Moderna-მ და ჯანდაცვის ეროვნულმა ინსტიტუტებმა უკვე გაგზავნეს ვაქცინის კანდიდატი ადრეული კლინიკური ტესტირების მიზნით. „ეს ნამდვილად მსოფლიო რეკორდია“ თქვა დოქტორმა Fauci-მ, ალერგოლოგიისა და ინფექციური დაავადებების ეროვნული ინსტიტუტის დირექტორმა და თეთრი სახლის კორონავირუსის სპეციალური ჯგუფის წევრმა.

მაგრამ საჯაროდ ხელმისაწვდომი ვერსიის დამზადებას კიდევ უფრო მეტი დრო დასჭირდება. მან უნდა გაიაროს ეფექტურობაზე, გვერდით ეფექტებზე ტესტირება და დაიწყოს მსხვილმაშტაბიანი წარმოების პროცესი. აღსანიშნავია ისიც რომ სხვა კომპანიები და მეცნიერებიც მუშაობენ სხვა კანდიდატებზე, რომლებიც შესაძლოა გამოდგეს როგორც ამ საშუალების ალტერნატივა ან კიდევ უფრო ეფექტური გზა პრობლემიდან გამოსასვლელად.

მონაცემებისა და ქსელური მეცნიერების როლი განკურნების გზის ძიებაში

სამედიცინო სფეროს ექსპერტებსა და მეცნიერებს ზურგს Data Scientist-ებად ცნობილი მეცნიერები უმაგრებენ. ისინი ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებულ ტექნიკებს იყენებენ პოტენციური წამლების სქრინინგისათვის, პაციენტების პროგნოზირებისა და დიაგნოზირების ხელშესაწყობად. მაგალითად, Google-ს DeepMind მანქანური სწავლების ალგორითმა აღმოაჩინა COVID-19-თან დაკავშირებული ცილა. ეს შედეგები საბოლოოდ დიდ დახმარებას უწევენ მკვლევარებს ვაქცინაზე მუშაობაში. სხვა მკვლევარები კი ალგორითმს აწვდიან არსებულ მონაცემებს, რათა შეადგინონ მომდევნო 30 დღის მანძილზე ვირუსის გავრცელების პროგნოზები. ეს მხოლოდ მცირე ჩამონათვალია იმ მზარდი მაგალითებისა, რომლებშიც მონაცემები და მანქანური სწავლების მიდგომები ფანტავენ ამ ვირუსის ირგვლივ არსებულ ბუნდოვანებას და აჩქარებენ სიტუაციის განმუხტვის პროცესსაც.

ვირუსთან ბრძოლის სხვა მნიშვნელოვან დამხმარე ძალას წარმოადგენს ქსელური მეცნიერება (Network Science), რომელიც გახლავთ დისციპლინათაშორისი კვლევითი სფერო, რომელიც ორგანიზმებს შორის კავშირებს შეისწავლიან. BarabasiLab-მა, COVID-19-ის სამკურნალო საშუალების ძიებისათვის, განაახლა თავისი Network Medicine ინსტრუმენტთა ნაკრები, რომელიც გასულ ათწლეულში განავითარა. გუნდის მისიაა შეისწავლონ ვირუსის ცილების ინტერაქცია ადამიანის ცილასთან და გახადონ ეს შედეგები ღიად ხელმისაწვდომი.

მსგავსი მცდელობებით, მნიშვნელოვანი კითხვაა გვექნება თუ არა ვაქცინა, არამედ საკითხავია ის თუ რა დროა საჭირო ამისათვის. ახალი კორონავირუსის შემთხვევაში კი, სასიხარულო ფაქტია ის, რომ ჩვენ სწრაფ გზას დავადექით.

როდის დასრულდება COVID-19? სამი სცენარი

COVID-19-ის მოსალოდნელი დასასრულის ვიზუალიზაციისათვის ქვემოთ ჩვენ სამ სცენარს გავაანალიზებთ. რა თქმა უნდა, მოვლენების მკვეთრად სხვაგვარად განვითარებას ექნება გავლენა ამ სცენარებზე და ეს მიგვიყვანს განსხვავებულ შედეგებამდე. თუმცა, მათი გაცნობით დაინახავთ ზოგად ტრაექტორიას თუ სად შეიძლება ამოვყოთ თავი საბოლოოდ.

როდის დასრულდება COVID-19? – სცენარი #1

ყველაზე ოპტიმისტურ შემთხვევაში, შესაძლოა ჩვენ მივყვეთ შორეული აღმოსავლეთის გზას. ჩინეთის სწრაფი და მკაცრი კარანტინის პოლიტიკამ მარტში ახალი ინფექცირების შემთხვევები მკვეთრად შეამცირა, როგორც ამას ოფიციალური ანგარიშებიდან ვიგებთ. სამხრეთ კორეაც ვირუსთან წარმატებული ბრძოლის მაგალითია, იმ კუთხით რომ იგი აკონტროლებდა თითოეულ საბანკო ტრანზაქციასა და ტელეფონის ზარებს, რითაც გადიოდა ინფიცირებულთა კვალზე. მსგავსი მკაცრი ზომები შესაძლოა ყველგან მორგებადი არ გამოდგეს, მაგრამ მკვეთრი ზომების მიღება ნამდვილად ეფექტური გზაა ვირუსის გავრცელების შესაკავებლად და ამას ლონდონის სამეფო კოლეჯიც ადასტურებს. ამ ყველაფრის დანერგვით ჩვენ პანდემიის მართვას მოვახერხებთ და თანდათან აღვადგენთ ეკონომიკურ აქტივობებს უკვე წელიწადის შუა ნაწილისათვის.

როგორც ჩანს, სამწუხაროდ, ჩვენ უკვე გადავუხვიეთ ამ სცენარს.

When will COVID-19 end? - Scenario #1

როდის დასრულდება COVID-19? – სცენარი #2

მეორე, ყველაზე  მაღალი ალბათობის მქონე სცენარი იმ ტრაექტორიას გაყვება, რომელსაც ქვეყნების უმრავლესობა ადგას; კარანტინის გაძლიერება და სოციალური კონტაქტის შემცირება ინფექცირებულ პირთა მონიტორინგის პარალელურად. თუმცა, ბევრმა ქვეყანამ მსგავსი ზომები გვიან გაატარა ან სათანადოდ არ შეაფასა ვირუსის სიმწვავეც. აშშ-ს სურვილი საკუთარი კარანტინის გამარტივება იყო, მაშინ როდესაც დიდი ბრიტანეთი „ჯოგური იმუნიტეტის“ საკითხს არც თუ მთლად სერიოზულად, თუმცაღა, განიხილავდა. მეორეს მხრივ, შვედეთმა მსავსი კონცეფცია პრაქტიკაში უკვე გაატარა, ზომიერი შეზღუდვებითა და არანაირი კარანტინით, რაც ადგილობრივი ექსპერტების შეშფოთების საგნად დღემდე რჩება.

ჩვენ უკვე ვიხილეთ რამდენად იძაბება მდგომარეობა ჯანდაცვის სერვისის გამწევ დაწესებულებებში, სახეზეა შესაბამისი აღჭურვილობის დეფიციტი და გადატენილი ობიექტები ინფექციის გავრცელების უკონტროლო მდგომარეობას აქვს მოცული. იმ შემთხვევაში თუ შეზღუდვები ძალიან ადრე მოიხსნება, ისეთი ქვეყნებიც კი გამოცდიან ინფიცირების მეორე ტალღას, რომლებშიც ვირუსის გავრცელება დღეს მინიმუმამდეა დასული.

ეს შედეგად მოგვცემს კიდევ უფრო მწვავე კარანტინებს და წლის დიდი ნაწილის COVID-19-ის წინააღმდეგ ბრძოლაში გატარებას, რაც გულისხმობს მოგზაურობის შეზღუდვებს, პირბადეებსა და გადატვირთულ ჯანდაცვის სისტემებს, რომლებიც მთლიანი 2020 წლის მანძილზე დარჩება ჩვენი ცხოვრების განუყოფელ ნაწილად.

When will COVID-19 end? - Scenario #2

წყარო: https://gisanddata.maps.arcgis.com/

როდის დასრულდება COVID-19? – სცენარი #3

ყველაზე ნაკლებად მოსალოდნელი სცენარი კი ნამდვილად ცუდია. ამ ვერსიის მიხედვით ქვეყნების უმრავლესობა წნეხში აღმოჩნდება, ვირუსი არამხოლოდ გადაურჩება ზაფხულს, არამედ უფრო ძლიერი მეორე ტალღისათვის მოიკრებს ძალებს ცივ თვეებში და შესაძლოა ჯოგური იმუნიტეტი სრულებითაც გაქრეს. ეს კი იმას ნიშნავს რომ სახეზე იქნება ასობით მილიონი ადამიანის ინფიცირების შემთხვევა, ჯანდაცვის სისტემების კოლაფსი, სიკვდილიანობის მაჩვენებლის 8-10%-მდე და უფრო მეტადაც მკვეთრი ზრდა, რაც ათობით მილიონ სიცოცხლეს შეიწირავს. ამ სცენარში, სავარაუდოდ სიტუაცია იქამდე არ შემსუბუქდება, სანამ ვაქცინა შეამსუბუქებს და შეაჩერებს ვირუსის გავრცელებას.

ახალი სამეცნიერო ნაშრომის საფუძველზე ვლინდება რომ მაგალითად, აშშ-ს შეიძლება სოციალური დისტანცირების პოლიტიკის შენარჩუნება 2022 წლამდეც კი მოუწიოს!

When will COVID-19 end? - Scenario #3

წყარო: https://www.bing.com/covid

რა მოხდება დაზუსტებით

მაშინ როცა ჩვენ ვმსჯელობთ თუ რა მოხდება და ველოდებით იმას, რომ დანარჩენი ჩვენი თვალით ვიხილოთ, მიმდინარე სიტუაციის ზოგიერთმა ასპექტმა შესაძლოა გააჭინაუროს პოსტ-COVID-19. ალბათ ჩვენ არ მოგვიწევს იმავე გზის გავლა როგორც ეს ცნობილ სამეცნიერო ფანტასტიკის ჟანრის ფილმშია სახელად: Demolition Man როცა საქმე ეხება ბიოლოგიურ სითხეებსა და ფიზიკურ კონტაქტს, მაგრამ ცვლილებები ნამდვილად შეეხება ჩვენს თანდაყოლილ ჩვევებს.

გამომდინარე იქედან რომ სათვალთვალო ღონისძიებებმა დიდი დახმარება გაუწია ზოგიერთ ქვეყანას ახალი კორონავირუსის გავრცელების მონიტორინგის კუთხით, სახელმწიფო მთავრობები მსგავსი ზომების გაძლიერებას მიმართავენ და მიზეზად საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის უსაფრთხოებას დაასახელებენ. ისრაელმა თავის შინაგან საქმეთა სააგენტოს ნება დართო გამოეყენებინა ტელეფონის ლოკაციის მონაცემები პანდემიის პირობებში; სინგაპურმა Opt-in ვერსია გაუშვა; და სამხრეთ კორეამ დაიწყო სათვალთვალო კამერების მონაცემების, საბანკო აქტივობებისა და სატელეფონო მოხმარების მონაცემების გამოყენება. რაღათქმაუნდა ყოველივე აღნიშნული ახალ საკითხებს წამოჭრის ეთიკისა და კონფიდენციალობის კუთხით, როგორც ეს უკვე მოხდა სამხრეთ კორეაში.

წყარო: https://www.nytimes.com/

COVID-19-ის გადაცემის ბუნებიდან გამომდინარე, პლანეტის ყველა მაცხოვრებელს მოუწევს რაღაც პერიოდში გადაეწყოს „გლობალურ თემის“ მოქალაქეობაზე. ჩვენ ვერ შევძლებთ ეჭვებისგან თავისუფლად ვიმოგზაუროთ, გადავადგილდეთ საზოგადოებრივი ტრანსპორტით და თუნდაც, ვიმუშაოთ ერთმანეთის გვერდიგვერდ. უკვე სახეზეა სოციალური მღელვარების სიმპტომებისა და აგორაფობიის (ღია სივრცის შიში) გაუარესება, რაც პანდემიითაა გამოწვეული თავისთვად. მსოფლიოსა და მისი ფუნქციონირების ახლიდან ნდობის მოპოვებას ნამდვილად დასჭირდება გარკვეული დრო.

პანდემიის ერთ-ერთი საკვანძო საკითხი სოციალური დისტანცირება მომდევნო თვეებში კვლავ იქნება ჩვენი ცხოვრების ნაწილი. ლონდონის სამეფო კოლეჯის ანალიზის შედეგები უკვე გვაფრთხილებს „ასობით ათას გარდაცვალების პროგნოზზე“ სოციალური დისტანცირების უგულებელყოფის შემთხვევაში. როგორც პრევენციული ზომა, ისე ახლადფორმირებული ჩვევა, სოციალური დისტანცია საზღვრების გახსნის შემდეგაც დიდხანს იქნება გაბატონებული სოციალური ნორმა.

მაფრთხილებელი ზარი

COVID-19-ის გამოცდილება მართლაც გამაფრთხილებელ ზარის როლს ითავსებს რომელიც გვაგებინებს ვირუსული ინფექციების სიმწვავესა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხების ცოდნის მნიშვნელობის ზრდაზე. და ეს ორი რამ სასიცოცხლოდ აუცილებელია სულ მცირე იმ ერთი წლის განმავლობაში, სანამ ვაქცინა გამოვა მსოფლიო ბაზარზე. დამატებით, გრიპის აცრებიც უფრო გავრცელებული გახდება.

უფრო მეტიც, ვირუსის გავრცელების ზონად გამოცხადებულ ქვეყნების უმრავლესობას მოუწევს ახლიდან გადასინჯოს და დაგეგმოს თავიანთი ჯანდაცვის სისტემები. ისინი მიჰყვებიან ისეთი ქვეყნების მაგალითებს როგორიცაა გერმანია, რომელმაც მოახერხა პანდემიის ადეკვატური მართვა. ამის მიზეზი კი კარგი მიწოდების ჯაჭვი, ონლაინ მონაცემთა ცენტრები მარაგების რეორგანიზებისათვის, ტესტირების მკაცრი ზომები, პროფესიონალური და გამჭვირვალე კომუნიკაციაა. ამ ზომების მიღებით კი სხვა ქვეყნები უკეთ მოემზადებიან შესაძლო საზოგადოებრივი ჯანდაცვის კრიზისისთვის.